Penyakit Kusta (Leprosy): Punca, Jenis dan Rawatan MDT
Panduan komprehensif mengenai Hansen’s Disease, jangkitan kronik Mycobacterium leprae, klasifikasi Paucibacillary & Multibacillary, serta terapi Multi-Drug Therapy (MDT).
Penyakit kusta dikenali sebagai leprosy di dalam istilah sains perubatan. Nama klinikal lain yang sering merujuk kepada penyakit ini adalah Hansen’s Disease.
Penyakit ini berpunca daripada jangkitan bakteria kronik yang dikenali sebagai Mycobacterium leprae. Patogen ini menyerang sistem saraf periferi (luaran) dan menjejaskan fungsinya secara perlahan-lahan. Akibatnya, pesakit biasanya akan mengalami mati rasa (kebas) pada kawasan kulit yang dijangkiti bakteria.
Kusta dikategorikan sebagai salah satu penyakit paling tua yang pernah direkodkan dalam sejarah tamadun manusia. Catatan sejarah menunjukkan bahawa manusia telah mula diserang wabak kusta seawal 600 tahun sebelum tahun Masihi.
Ringkasan Pantas
- ✓ Kusta disebabkan oleh bakteria Mycobacterium leprae yang menyerang sel saraf kulit.
- ✓ Mengakibatkan gejala kebas (hilang deria sakit/suhu) dan kemunculan tompok putih atau merah di badan.
- ✓ Merebak secara perlahan melalui titisan cecair pernafasan dengan tempoh inkubasi 5 hingga 20 tahun.
- ✓ Rawatan standard adalah terapi kombinasi antibiotik MDT selama 6 hingga 12 bulan.
1. Simptom & Tanda Penyakit Kusta
Kerosakan pada sistem saraf menyebabkan pesakit hilang keupayaan deria rasa pada permukaan kulit:
Kekejangan, kelemahan, atau kelumpuhan pada otot tangan dan kaki
Mati rasa (kebas) sepenuhnya pada bahagian tapak tangan dan kaki
Kemunculan tompok putih atau merah pudar pada permukaan kulit badan
⚠️ Kehilangan Deria Rasa & Sakit:
Kerosakan saraf periferi menyebabkan pesakit kehilangan deria rangsangan sentuhan, suhu (panas/sejuk), dan rasa sakit. Apabila dicucuk menggunakan jarum halus atau terkena objek panas pada kawasan tompok kulit yang dijangkiti, pesakit tidak akan merasai sebarang kesakitan.
2. Cara Penularan Jangkitan Kusta
Bakteria kusta disebarkan daripada pesakit kepada orang lain menerusi rembesan cecair pernafasan seperti titisan air (droplets) atau hingus semasa bersin atau batuk.
Penyakit ini tidak mudah berjangkit berbanding penyakit virus lain seperti demam campak atau cacar air (chicken pox). Secara lazimnya, jangkitan hanya berlaku sekiranya seseorang mempunyai hubungan atau kontak rapat secara berpanjangan (bertahun-tahun) dengan pesakit kusta yang tidak menerima rawatan.
Bakteria kusta (Mycobacterium leprae) membahagi dan membiak pada kadar yang sangat perlahan. Pesakit biasanya hanya akan menunjukkan simptom klinikal selepas 5 tahun terdedah kepada bakteria, malah terdapat kes di mana gejala hanya muncul selepas 20 tahun.
3. Klasifikasi Penyakit Kusta (WHO)
Pertubuhan Kesihatan Sedunia (WHO) membahagikan kusta kepada dua jenis utama untuk tujuan klasifikasi ubat:
🟢 A. Kusta Paucibacillary (PB)
• Mempunyai 5 atau kurang tompok putih/merah pada kulit.
• Saringan sampel calitan kulit (skin smear) tidak menemui kehadiran bakteria kusta.
🟠 B. Kusta Multibacillary (MB)
• Mempunyai lebih daripada 5 tompok putih/merah pada badan.
• Sampel calitan kulit atau biopsi mengesahkan kehadiran bakteria kusta aktif.
4. Ujian Pengesahan Makmal
Pengesahan diagnosis kusta memerlukan gabungan kriteria klinikal dan ujian mikroskopik:
🔬 Calitan Kulit (Skin Smear)
Kulit ditoreh secara cetek untuk mengambil sedikit sampel cecair/tisu bagi mengesan kehadiran kuman kusta di bawah mikroskop melalui pewarnaan asid-cepat (AFB).
🔬 Biopsi Kulit (Biopsy)
Mengambil sampel tisu kulit yang lebih tebal pada kawasan tompok untuk dianalisis oleh pakar patologi bagi mengenal pasti kerosakan struktur sel akibat bakteria.
🧬 Ujian Genetik (PCR)
Ujian genetik Polymerase Chain Reaction dijalankan sekiranya kaedah calitan atau biopsi masih gagal menemui bakteria tetapi pesakit mempunyai gejala klinikal yang kuat.
5. Terapi Multi-Drug Therapy (MDT)
Rawatan utama penyakit kusta menggunakan rejimen kombinasi beberapa jenis antibiotik bagi mengelakkan bakteria membina imuniti atau ketahanan ubat:
💊 A. Rejimen Kombinasi 3 Antibiotik
Tiga jenis antibiotik utama yang wajib diambil secara serentak adalah:
- Rifampicin
- Dapsone
- Clofazimine
⏱️ B. Tempoh Rawatan Berdasarkan Klasifikasi
• Kusta Paucibacillary (PB): Wajib menghabiskan kitaran ubat secara konsisten selama 6 bulan.
• Kusta Multibacillary (MB): Wajib mengambil ubat secara konsisten selama 12 bulan.
6. Komplikasi Kusta Yang Tidak Dirawat
Kelewatan memulakan terapi antibiotik boleh mengakibatkan kerosakan saraf kekal dan kecacatan fizikal:
• Rambut gugur secara kekal, terutamanya pada bahagian bulu mata dan kening.
• Kelemahan otot tangan dan kaki yang menyebabkan kelumpuhan fizikal.
• Kecacatan struktur jari tangan dan kaki (claw hand / foot drop).
• Buta akibat kerosakan pada saraf mata (optik).
• Masalah mati pucuk.
• Kemusnahan tulang rawan hidung (saddle nose) menyebabkan struktur hidung runtuh.
• Risiko mengalami kegagalan buah pinggang.
7. Soalan Lazim (FAQ)
Q Adakah penyakit kusta berpunca daripada keturunan, ketulahan atau sumpahan?
Tidak benar. Penyakit kusta atau Hansen’s disease adalah sejenis jangkitan bakteria Mycobacterium leprae. Penyakit ini bukan disebabkan keturunan, ketulahan, keturunan, atau sebarang sumpahan mistik, and ia boleh disembuhkan sepenuhnya dengan rawatan antibiotik.
Q Bagaimanakah cara penularan penyakit kusta berlaku dalam kalangan masyarakat?
Bakteria kusta merebak menerusi titisan cecair pernafasan (droplets) apabila pesakit yang tidak dirawat batuk atau bersin. Walau bagaimanapun, kadar jangkitannya adalah sangat rendah. Jangkitan hanya boleh berlaku sekiranya seseorang tinggal bersama atau mempunyai kontak rapat secara berpanjangan dengan pesakit kusta yang tidak dirawat.
Q Mengapakah pesakit kusta tidak merasa sakit apabila kulit mereka tercedera atau terbakar?
Bakteria kusta mempunyai kecenderungan khusus menyerang saraf periferi deria rasa. Apabila saraf deria rosak, pesakit akan kehilangan deria sentuhan, suhu, dan sakit (mati rasa/kebas). Ini menyebabkan pesakit tidak menyedari kecederaan fizikal yang berlaku pada tangan atau kaki mereka.
Q Apakah perbezaan rawatan antara kusta jenis Paucibacillary dengan kusta jenis Multibacillary?
Perbezaannya terletak pada kombinasi ubat dan tempoh rawatan Multi-Drug Therapy (MDT). Pesakit kusta jenis Paucibacillary (kuman sedikit) menerima rawatan selama 6 bulan. Manakala bagi pesakit jenis Multibacillary (kuman banyak/positif calitan), rawatan MDT diteruskan selama 12 bulan bagi memastikan kuman dibasmi sepenuhnya.
Q Apakah kesan kecacatan kekal yang boleh berlaku jika pesakit kusta lambat mendapatkan rawatan?
Kelewatan rawatan boleh menyebabkan kerosakan saraf yang tidak boleh pulih, mengakibatkan kelemahan atau kelumpuhan otot tangan dan kaki (claw hand/foot drop), kehilangan bulu mata, kemusnahan struktur hidung (saddle nose), buta mata akibat kerosakan saraf optik, serta kegagalan buah pinggang.
Rujukan
- Gaschignard J, et al. Pauci- and multibacillary leprosy: Two distinct, genetically neglected diseases. PLoS Negl Trop Dis. 2016. PMC4878860.
- Manual Pengurusan Kusta Kebangsaan, Edisi kedua, 2014. Bahagian Kawalan Penyakit Kementerian Kesihatan Malaysia.
- Leprosy (Fact Sheet). World Health Organization (WHO). 2018. WHO Leprosy Fact Sheet.
- Leprosy (Hansen’s Disease). National Organization for Rare Disorders (NORD). NORD Leprosy Info.
- Leprosy (Hansen’s disease). Medecins Sans Frontieres (MSF) Medical Guidelines. MSF Leprosy Guidelines.
