Psoriasis: Punca, Simptom, Fenomena Koebner & Rawatan
Panduan klinikal komprehensif psoriasis, hiperproliferasi keratinosit, jenis plak vs guttate, Fenomena Koebner, terapi sinar UV (phototherapy), serta ubat imunomodulator.
Psoriasis merupakan sejenis penyakit keradangan kulit autoimun kronik di mana sel pertahanan badan (sistem imun) tersalah bertindak menyerang sel-sel kulit sendiri. Keadaan ini menyebabkan pembahagian sel kulit berlaku secara terlalu cepat, lalu membentuk plak kulit yang tebal, mati, dan berkulit perak.
Masalah ini paling kerap menyerang kulit kepala, siku, lutut, dan bahagian belakang badan. Pesakit sering mengadu mengalami kelemumur yang sangat banyak dan kering di kepala. Selain kulit, sekitar 30% pesakit turut mengalami keradangan sendi (Psoriatic Arthritis) yang menyebabkan sendi bengkak dan sakit.
Ringkasan Pantas
- ✓ Berpunca daripada sel darah putih (T-cells) yang menyerang sel keratinosit kulit, mempercepatkan kitaran hayat sel kulit.
- ✓ Menghasilkan plak kemerahan ditutupi keruping bersisik perak (silvery scales) yang gatal dan mudah pecah.
- ✓ Pendedahan kecederaan kulit (luka, terbakar) memicu serangan ruam di tapak baharu yang dipanggil Fenomena Koebner.
- ✓ Rawatan merangkumi pelembap, krim steroid/vitamin D, fototerapi sinar UV-B, serta ubat imunomodulator sistemik.
1. Bagaimana Psoriasis Berlaku?
Psoriasis bukan penyakit berjangkit, sebaliknya dipengaruhi oleh tindak balas kompleks antara genetik dan sistem imun. Pemeriksaan mikroskopik tisu kulit pesakit menemui tiga perubahan patologi utama:
- Saluran Darah Membesar: Kapilari darah di lapisan dermis membengkak dan memanjang (menunjukkan keradangan aktif).
- Pengumpulan Sel Imun: Sel darah putih (limfosit T) berkumpul dalam jumlah yang tinggi di lapisan kulit.
- Hiperproliferasi Kulit: Peningkatan kelajuan pembahagian sel epidermis menyebabkan kulit menebal, mati, dan membentuk keruping berwarna perak.
2. Klasifikasi Jenis-Jenis Psoriasis
Psoriasis muncul dalam pelbagai bentuk klinikal:
| Jenis Psoriasis | Ciri Fizikal Plak / Ruam | Kawasan Badan Utama | Komplikasi & Risiko Khas |
|---|---|---|---|
| Psoriasis Plak (Plaque / Vulgaris) | Plak tebal kemerahan ditutupi sisik keruping perak (silvery scales). | Siku, lutut, kulit kepala, dan bahagian belakang badan. | Jenis paling kerap (80-90% kes); kulit gatal dan mudah pecah berdarah. |
| Psoriasis Guttate | Bintik-bintik merah kecil seakan titisan air (drop-like spots). | Batang badan, lengan, dan paha. | Dicetuskan oleh jangkitan tekak (Streptococcal pharyngitis) selepas selesema. |
| Psoriasis Pustular | Bintik bernanah putih bukan berjangkit dikelilingi kulit merah. | Tapak tangan, tapak kaki, atau sekeliling badan. | Boleh menyebabkan demam tinggi sistemik & dehidrasi. |
| Psoriasis Artritis (PsA) | Keradangan sendi bengkak bersama kecacatan kuku (nail pitting). | Sendi jari tangan/kaki, pergelangan, dan tulang belakang. | 30% pesakit psoriasis mengalami kerosakan sendi kekal seakan Rheumatoid Arthritis. |
3. Punca & Faktor Keratinosite
Psoriasis melibatkan pembahagian berlebihan sel Keratinocyte (sel yang mengekalkan kalis air dan benteng imun kulit). Apabila sel ini membahagi terlalu laju, lapisan kulit menjadi tidak sempurna, tebal, berkeringat, dan terdedah kepada jangkitan bakteria.
🌡️ Persekitaran
Suhu sejuk, tekanan emosi (stres), tabiat merokok, pengambilan alkohol, jangkitan kuman gusi/tekak, serta ubat-ubatan tertentu.
🧬 Genetik & Obesiti
Sejarah ahli keluarga meningkatkan risiko. Obesiti turut dikaitkan rapat di mana pertambahan berat badan memburukkan lagi serangan radang.
🛡️ Faktor Autoimun
Sel darah putih (T-cells) keliru dan berkumpul di kulit untuk menyerang sel-sel kulit sihat, menghasilkan keradangan kronik.
4. Simptom Klinikal Psoriasis
Gejala klinikal yang sering dialami oleh pesakit:
Keruping berkulit perak (silvery scales) di kepala, siku, dan lutut.
Plak kulit kemerahan dan kulit gatal serta rasa pedih.
Kuku tidak rata, tebal, dan berlubang-lubang kecil (Nail Pitting).
Kekakuan dan sakit di bahagian sendi jari (Psoriatic Arthritis).
5. Komplikasi Sistemik Kardiovaskular
Psoriasis merupakan penyakit seumur hidup dengan fasa kambuh (flare-up) dan remisi. Kajian perubatan terkumpul menunjukkan pesakit psoriasis teruk berisiko mengalami penyakit sistemik yang lain:
• Sakit Jantung & Strok: Keradangan sistemik kronik meningkatkan risiko serangan sakit jantung dan strok.
• Darah Tinggi & Buah Pinggang: Risiko lebih tinggi mendapat tekanan darah tinggi dan kegagalan buah pinggang.
• Risiko Limfoma & Bakteria: Risiko jangkitan sekunder bakteria pada kulit terjejas.
6. Fenomena Koebner (Koebner Phenomenon)
Kecederaan pada kulit seperti luka tergores, melecur, atau terbakar matahari (sunburn) boleh mencetuskan pembentukan plak psoriasis baharu tepat di kawasan luka tersebut. Keadaan ini dipanggil sebagai Fenomena Koebner.
Oleh itu, pesakit psoriasis dinasihatkan untuk mengelakkan sebarang luka fizikal atau menggaru kulit secara kasar.
7. Ujian Pengesahan & Diagnosa Pembeza
Diagnosis psoriasis disahkan melalui pemeriksaan fizikal ciri-ciri ruam oleh doktor tanpa memerlukan ujian darah khusus. Walau bagaimanapun, ujian darah boleh diambil bagi menolak penyakit autoimun lain seperti Systemic Lupus Erythematosus (SLE) atau jangkitan kulat kulit (tinea).
8. Rawatan Bersepadu Psoriasis
Pengurusan rawatan menggabungkan krim sapuan, fototerapi, dan ubat imunomodulator sistemik:
🧴 A. Rawatan Krim Topikal & Pelembap
• Pelembap & Gel Petroleum: Melembapkan lapisan kulit dan mengurangkan gatal.
• Krim Steroid & Analog Vitamin D: Mengurangkan keradangan dan memperlahankan pembahagian sel kulit.
☀️ B. Terapi Fototerapi (Sinaran UV-B)
Pendedahan terkawal kepada sinaran ultraviolet (Narrowband UVB) merencatkan aktiviti sel T yang meradangkan kulit pesakit.
💊 C. Terapi Ubat Sistemik & Pencegahan
• Ubat Sistemik: Methotrexate, Cyclosporine, atau Retinoids untuk kes yang teruk mengikut arahan pakar.
• Elakkan Ubat Pencetus: Mengelakkan ubat tahan sakit NSAIDs dan Beta-blocker yang boleh mencetuskan fasa serangan (*flare-up*).
9. Soalan Lazim (FAQ)
Q Adakah penyakit Psoriasis berjangkit melalui sentuhan kulit ke kulit?
Tidak. Psoriasis langsung tidak berjangkit melalui sentuhan fizikal, perkongsian pakaian, atau hubungan intim. Psoriasis merupakan gangguan autoimun dalaman di mana sistem imun badan pesakit sendiri secara tidak sengaja menyerang sel kulit (keratinosit), menyebabkan sel kulit membahagi dengan terlalu cepat.
Q Apakah yang dimaksudkan dengan ‘Fenomena Koebner’ (Koebner Phenomenon) pada pesakit Psoriasis?
Fenomena Koebner merujuk kepada pembentukan lesi ruam psoriasis baharu di kawasan kulit sihat yang telah mengalami kecederaan fizikal, seperti luka tergores, gigitan serangga, terbakar sinar matahari (*sunburn*), atau parut pembedahan. Pesakit dinasihatkan mengelakkan kecederaan kulit bagi mencegah kecetus ruam baharu.
Q Bagaimanakah jangkitan kuman tekak (Streptococcal) boleh mencetuskan serangan Psoriasis Guttate?
Jangkitan kuman bakteria *Streptococcus* di bahagian tekak atau tonsil mengandungi protein yang menyerupai struktur sel kulit manusia. Selepas jangkitan, sistem imun yang terangsang akan tersalah sasaran dan menyerang sel kulit secara meluas, menghasilkan ruam bintik-bintik merah seakan titisan air (*guttate*) di seluruh badan.
Q Mengapakah pesakit Psoriasis mempunyai risiko lebih tinggi untuk mendapat serangan sakit jantung dan strok?
Psoriasis bukan sekadar penyakit kulit luar, sebaliknya merupakan penyakit keradangan sistemik. Keradangan kronik berterusan dalam darah melepaskan sitokin radang (seperti TNF-alpha dan IL-17) yang boleh merosakkan lapisan pembuluh darah, mempercepatkan pembentukan plak kolesterol (aterosklerosis), dan mengganggu kesihatan kardiovaskular.
Q Bagaimanakah rawatan Fototerapi (Sinar UV) membantu merawat Psoriasis?
Rawatan fototerapi menggunakan mesin khas yang memancarkan sinaran ultraviolet B jalur sempit (Narrowband UVB). Sinaran UV ini meresap masuk ke dalam lapisan kulit untuk menindas (suppress) sel-sel T dan sel imun yang terlampau aktif di kawasan plak, sekali gus memperlahankan kadar pembahagian sel kulit yang berlebihan dan meredakan keradangan.
Rujukan
- Gulliver W. Long-term prognosis in patients with psoriasis. Br J Dermatol. 2008 Aug. 159 Suppl 2:2-9.
- Krueger JG, Bowcock A. Psoriasis pathophysiology: current concepts of pathogenesis. Ann Rheum Dis. 2005 Mar. 64 Suppl 2:ii30-6.
- Keaney TC, Kirsner RS. New insights into the mechanism of narrow-band UVB therapy for psoriasis. J Invest Dermatol. 2010 Nov. 130(11):2534.
