Jangkitan Influenza: Punca, Simptom, Komplikasi & Rawatan
Panduan virologi lengkap mengenai strain virus influenza A/B/C, peranan protein Hemagglutinin & Neuraminidase, komplikasi kerosakan ginjal (myositis), swab PCR, serta antiviral Tamiflu.
Influenza (atau lebih popular dengan gelaran ‘flu’) merupakan sejenis penyakit saluran pernafasan berjangkit tinggi yang sangat mudah merebak. Virus ini ditularkan melalui udara menerusi titisan cecair pernafasan (aerosol) dan lazimnya berlaku secara bermusim.
Penyakit ini bermula dengan gejala mendadak seperti demam tinggi tiba-tiba, yang disertai dengan batuk kering dan selesema. Sekiranya tidak dikawal dan menjadi semakin teruk, jangkitan ini boleh menyebabkan komplikasi kegagalan pernafasan yang boleh berakhir dengan kematian.
Ringkasan Pantas
- ✓ Berpunca daripada virus keluarga Orthomyxoviridae yang dibahagikan kepada jenis A, B, dan C.
- ✓ Protein Hemagglutinin (H) membantu virus menceroboh sel, manakami Neuraminidase (N) membantu virus membiak.
- ✓ Komplikasi berbahaya termasuk pneumonia bakteria, myositis (otot rosak), dan myocarditis (otot jantung radang).
- ✓ Rawatan antiviral awal menggunakan Oseltamivir (Tamiflu) merencat neuraminidase untuk menghentikan kitaran virus.
Sebelum mendalami mekanisme virus, mari ketahui perbezaan antara selesema biasa dengan penyakit influenza untuk mengelakkan salah faham:
| Ciri / Gejala Utama | Selesema Biasa (Common Cold) | Influenza (Selesema Bermusim) |
|---|---|---|
| Permulaan Gejala | Berlaku secara perlahan-lahan (1-3 hari) | Mendadak & Tiba-tiba (dalam tempoh beberapa jam) |
| Tahap Demam | Jarang berlaku atau hanya demam ringan | Sangat Kerap (Suhu tinggi >38°C, bertahan 3-4 hari) |
| Sakit Otot & Badan | Ringan atau langsung tiada | Amat Teruk (Lenguh sendi seluruh badan) |
| Sakit Kepala | Ringan sahaja | Sangat Kerap & Kuat |
| Tahap Keletihan | Ringan sahaja | Amat Teruk (Boleh berlarutan hingga 2-3 minggu) |
| Batuk & Dada | Batuk berkahak ringan | Batuk Kering yang Teruk (Berisiko sesak nafas) |
1. Bagaimana Jangkitan Influenza Terjadi?
Virus influenza tergolong di dalam keluarga virus Orthomyxoviridae. Teras nukleoprotein di dalam virus ini digunakan bagi membezakan tiga jenis virus utama iaitu Influenza A, B, dan C.
Influenza A merupakan jenis virus yang paling ganas dan berbahaya. Ia mempunyai keupayaan unik untuk mengubah jenis protein antigen di permukaannya dengan cepat, menyebabkan sel sistem imun badan gagal mengecamnya semula. Fenomena inilah yang memicu penularan wabak tahunan yang besar.
Dua protein utama pada permukaan zarah virus Influenza A yang sangat kritikal bagi kelangsungan pembiakan virus adalah:
- Hemagglutinin (H): Berfungsi membolehkan zarah virus melekat secara fizikal pada sel dinding saluran pernafasan manusia untuk menembusi masuk ke dalam sel.
- Neuraminidase (N): Berfungsi memutuskan ikatan kimia virus baharu yang telah siap membiak di dalam sel supaya ia bebas keluar untuk menjangkiti sel pernafasan yang lain.
* Gabungan struktur protein H dan N inilah yang digunakan oleh makmal perubatan untuk mengelaskan subjenis virus Influenza A, sebagai contoh H1N1 dan H3N2.
2. Cara Penularan & Tempoh Inkubasi
Selain manusia, virus influenza turut menjangkiti spesies haiwan lain. Sebagai contoh, selesema burung menyerang unggas, manakala swine flu menyerang spesies babi. Penularan daripada haiwan tersebut kepada manusia biasanya berlaku melalui sentuhan fizikal secara langsung dengan haiwan sakit, terutamanya semasa proses penyembelihan dan pemprosesan daging.
Pengambilan produk daging yang telah dimasak dengan sempurna adalah selamat dan tidak memindahkan virus. Selesema burung juga boleh menjangkiti manusia menerusi air takungan yang tercemar oleh najis burung yang sakit.
3. Simptom & Tanda Jangkitan Influenza
Sakit ini menyerang sistem pernafasan dan seluruh badan secara serentak dengan tanda-tanda klinikal berikut:
Demam tinggi secara mendadak.
Sakit tekak yang perit.
Sakit sendi dan sengal-sengal otot yang teruk.
Sakit kepala yang kuat.
Selesema dan hidung tersumbat.
Batuk kering yang berlarutan.
Denyutan nadi laju (takikardia) & mata merah.
Sesak nafas & kencing berdarah (air kencing pekat).
4. Komplikasi Serius Influenza
Sekiranya virus merebak ke saluran pernafasan bawah atau mencetuskan tindak balas keradangan sistemik yang agresif, ia boleh menyebabkan beberapa komplikasi teruk:
• Jangkitan Paru-paru Primer: Viral pneumonia (radang paru-paru) yang disebabkan secara langsung oleh virus.
• Jangkitan Paru-paru Sekunder: Jangkitan kuman bakteria yang menumpang akibat kelemahan pertahanan sel paru-paru.
• Keradangan Otot (Myositis): Kerusakan sel otot yang membebaskan myoglobin ke darah. Apabila myoglobin menapis di ginjal, ia menyebabkan air kencing berwarna gelap teh dan merosakkan fungsi buah pinggang.
• Keradangan Otot Jantung (Myocarditis): Boleh mencetuskan gangguan degupan jantung (aritmia) yang berisiko menyebabkan serangan jantung mengejut.
• Sindrom Gangguan Pernafasan Akut (ARDS): Kegagalan paru-paru berfungsi menukar oksigen secara akut.
5. Penyakit Lain Dengan Simptom Serupa
Beberapa diagnosis perubatan lain yang boleh menyerupai gejala jangkitan influenza adalah:
- Jangkitan Adenovirus.
- Jangkitan Arenavirus.
- Jangkitan Cytomegalovirus (CMV).
- Demam Denggi (fasa awal lenguh badan).
- Jangkitan awal virus HIV (serokonversi).
6. Ujian Pengesanan Di Makmal
Dua kaedah makmal utama yang digunakan bagi mengesan dan mengesahkan kehadiran virus influenza:
🧬 Ujian PCR (Polymerase Chain Reaction)
Ujian molekular ini menyalin genetik virus dalam sampel swab hidung (nasal swab) untuk mengenal pasti jenis strain dengan tepat. Ia juga boleh mengesan virus lain seperti adenovirus dan Respiratory Syncytial Virus (RSV).
🧫 Pengkulturan Virus (Viral Culture)
Kapas calitan khas berbatang panjang dimasukkan melalui lubang hidung hingga ke bahagian belakang nasofarinks (nasopharyngeal swab). Sampel ini kemudiannya akan dibiakkan di makmal perubatan khas.
7. Rawatan Ubat Antiviral Khusus
Rawatan influenza bergantung kepada gejala pesakit. Bantuan oksigen diberikan sekiranya berlaku masalah sesak nafas. Selain itu, ubat antiviral khusus boleh diberikan:
💊 Ubat Perencat Neuraminidase
Ubat antiviral yang sering digunakan adalah Oseltamivir (Tamiflu) dan Zanamivir.
Mekanisme Tindakan: Ubat ini merencat fungsi enzim neuraminidase pada zarah virus. Apabila neuraminidase disekat, virus baharu yang terhasil di dalam sel tersangkut pada permukaan sel hos dan tidak boleh terlepas keluar. Ini menghentikan penyebaran virus ke sel-sel pernafasan yang sihat.
8. Pencegahan Penyebaran & Kawalan Kesihatan
Amalkan langkah kawalan jangkitan ini di rumah untuk melindungi ahli keluarga yang lain:
😷 Etika Batuk
Tutup hidung dan mulut dengan tisu bersih semasa batuk atau bersin. Segera basuh tangan dengan sabun atau cecair pembasmi kuman berasaskan alkohol.
🧼 Kebersihan Harian
Basuh tangan dengan kerap. Gunakan tuala pengering yang berasingan untuk setiap ahli rumah dan bersihkan permukaan barang yang sering disentuh.
🛏️ Asingkan Barang
Elakkan berkongsi peralatan peribadi seperti sudu, garpu, gelas, selimut, dan tuala mandi antara ahli keluarga yang sakit dengan yang sihat.
9. Soalan Lazim (FAQ)
Q Apakah yang membedakan Influenza A dengan Influenza B dan C dari segi impak penularan?
Influenza A adalah jenis yang paling ganas kerana ia mempunyai kebolehan untuk mengubah struktur antigen permukaannya (hemagglutinin dan neuraminidase) dengan sangat pantas melalui proses genetik (antigenic drift dan shift). Ini menyebabkan sel imun tubuh gagal mengecamnya semula, sekali gus mencetuskan wabak bermusim yang besar (epidemic) dan pandemik global. Influenza B pula lebih stabil dan biasanya hanya menyebabkan wabak kecil tempatan, manakala Influenza C hanya menyebabkan jangkitan pernafasan ringan seakan selsema biasa.
Q Bagaimanakah ubat antiviral Oseltamivir (Tamiflu) berfungsi menghentikan pembiakan virus influenza?
Oseltamivir bertindak sebagai perencat enzim neuraminidase (neuraminidase inhibitor). Enzim neuraminidase pada permukaan virus bertugas memotong ikatan kimia yang memegang virus baru terhasil agar ia dapat terlepas daripada sel hos dan menjangkiti sel sihat yang lain. Dengan menyekat enzim ini, virus baru akan terperangkap pada permukaan sel hos yang telah dijangkiti, sekali gus mengehadkan penyebaran virus ke seluruh sistem pernafasan.
Q Mengapakah jangkitan influenza boleh menyebabkan komplikasi air kencing berwarna pekat seperti air teh (myositis)?
Dalam kes yang teruk, virus influenza boleh mencetuskan komplikasi myositis (keradangan otot rangka) yang menyebabkan kerosakan sel-sel otot. Sel otot yang rosak ini akan membebaskan protein *myoglobin* ke dalam aliran darah. Apabila myoglobin ditapis oleh buah pinggang, ia akan mewarnakan air kencing menjadi gelap seperti air teh (myoglobinuria) dan berisiko tinggi menyebabkan kerosakan buah pinggang akut.
Q Siapakah kumpulan berisiko tinggi yang sangat disarankan untuk mengambil vaksin influenza setiap tahun?
Kumpulan berisiko tinggi yang mempunyai kebarangkalian mendapat komplikasi maut akibat influenza termasuk warga emas (berusia 65 tahun ke atas), kanak-kanak kecil bawah 5 tahun, ibu mengandung, pesakit kronik (kencing manis, asma, sakit jantung, kegagalan buah pinggang), serta pekerja barisan hadapan seperti kakitangan kesihatan.
Q Adakah berkesan sekiranya kita mengambil vaksin influenza yang sudah disuntik pada tahun lepas untuk melindungi diri pada tahun ini?
Tidak berkesan sepenuhnya. Oleh kerana kadar mutasi virus influenza adalah sangat tinggi, strain virus yang tersebar aktif di dalam komuniti berubah dari tahun ke tahun. Oleh itu, Pertubuhan Kesihatan Sedunia (WHO) akan mengemas kini formula antigen vaksin influenza setiap tahun bagi menyesuaikannya dengan strain virus yang diramalkan paling aktif pada tahun tersebut. Suntikan vaksin tahunan adalah wajib bagi perlindungan optimum.
Rujukan
- Centers for Disease Control and Prevention. Key Facts About Seasonal Influenza (Flu). CDC Key Facts. CDC Influenza Facts.
- Jefferson T, Di Pietrantonj C, Rivetti A, Bawazeer GA, Al-Ansary LA, Ferroni E. Vaccines for preventing influenza in healthy adults. Cochrane Database Syst Rev. 2010 Jul 7. CD001269.
- Gubareva LV, Kaiser L, Hayden FG. Influenza virus neuraminidase inhibitors. Lancet. 2000 Mar 4. 355(9206):827-35.
- Drake JW. Rates of spontaneous mutation among RNA viruses. Proc Natl Acad Sci U S A. 1993 May 1. 90(9):4171-5.
- Tasher D, Stein M, Simoes EA, Shohat T, Bromberg M, Somekh E. Invasive bacterial infections in relation to influenza outbreaks, 2006-2010. Clin Infect Dis. 2011 Dec. 53 (12):1199-207.
- Clinical management of human infection with avian influenza A (H5N1) virus. World Health Organization (WHO). WHO Avian Influenza PDF.
- Garis Panduan Pengendalian Influenza A(H1N1) di Klinik Kesihatan, Cawangan Kesihatan Primer, Bahagian Pembangunan Kesihatan Keluarga, Kementerian Kesihatan Malaysia (KKM), Pindaan September 2009.
